Σήμερα η Πρωτομαγιά μοιάζει με αυτονόητη αργία. Κλείνουν τα σχολεία, κλείνουν τα μαγαζιά, κάποιοι πάνε εκδρομή, κάποιοι μαζεύουν λουλούδια. Κι όμως, πίσω από αυτή τη μέρα κρύβεται μια ιστορία ανθρώπων που πλήρωσαν ακριβά κάτι που σήμερα θεωρούμε δεδομένο: να δουλεύουμε οκτώ ώρες τη μέρα — κι όχι δεκατρείς.

Δεν πρόκειται για μια αφηρημένη, βαρετή σελίδα από ένα σχολικό βιβλίο ιστορίας. Πρόκειται για ανθρώπους σαν κι εμάς — ξυπνούσαν χαράματα, μπαίνανε σε εργοστάσια, δούλευαν ώρες ατέλειωτες, και κάποια στιγμή αποφάσισαν ότι φτάνει.

Σικάγο, 1886: Η μέρα που άλλαξαν τα πάντα

Τα τέλη του 19ου αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η βιομηχανία μεγαλώνει, τα εργοστάσια πολλαπλασιάζονται, αλλά οι εργάτες ζουν σε συνθήκες εξαντλητικές. Δεν υπάρχει σχεδόν κανένα κανονιστικό πλαίσιο εργασίας. Οι εργοδότες μπορούν να απασχολούν τους εργαζομένους τους όπως θέλουν — ακόμα και τις Κυριακές, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει 12 ή 14 ώρες δουλειάς τη μέρα.

Σιγά σιγά, όμως, οι εργάτες αρχίζουν να οργανώνονται. Τα συνδικάτα γίνονται πιο δυνατά. Και τότε, η Αμερικανική Ομοσπονδία Εργασίας (AFL) παίρνει μια τολμηρή απόφαση: ορίζει την 1η Μαΐου 1886 ως ημέρα πανεθνικής κινητοποίησης για ένα αίτημα απλό αλλά επαναστατικό — οκτώ ώρες δουλειά, οκτώ ώρες ξεκούραση, οκτώ ώρες για ό,τι θέλεις.

Εκείνο το πρωινό, ήταν Σάββατο, ο ήλιος λάμπει πάνω από τη λίμνη Μίσιγκαν. Στους δρόμους του Σικάγου, η ατμόσφαιρα μοιάζει πιο πολύ με γιορτή παρά με διαμαρτυρία. Οι εργάτες φορούν τα καλά τους ρούχα, κρατούν τα παιδιά τους από το χέρι, περπατούν μαζί με τις οικογένειές τους. Σε ολόκληρη τη χώρα, κοντά 350.000 εργάτες απεργούν σε πάνω από 1.200 εργοστάσια. Στο Σικάγο μόνο, 80.000 με 90.000 άνθρωποι κατεβαίνουν στους δρόμους.

Στην κεφαλή της πορείας βαδίζει ο Άλμπερτ Πάρσονς, ένας τυπογράφος και συνδικαλιστής, μαζί με τη γυναίκα του Λούσι — μια γυναίκα με καταγωγή αφροαμερικανική, ιθαγενή και μεξικανική — που και η ίδια αφιέρωσε τη ζωή της στην οργάνωση εργατριών.

Το αίμα στο Χέιμαρκετ

Η Πρωτομαγιά πέρασε ειρηνικά. Αλλά τα πράγματα άλλαξαν δύο μέρες μετά.

Στις 3 Μαΐου, απεργοί μαζεύτηκαν έξω από το εργοστάσιο McCormick — μια τεράστια μονάδα κατασκευής γεωργικών μηχανημάτων. Η εταιρεία κάλεσε απεργοσπάστες. Ακολούθησε ένταση, η αστυνομία επενέβη και πυροβόλησε. Δύο εργάτες σκοτώθηκαν. Πολλοί τραυματίστηκαν.

Η οργή ήταν ακατάσχετη. Για την επόμενη μέρα, 4 Μαΐου, οργανώθηκε συλλαλητήριο διαμαρτυρίας στην πλατεία Χέιμαρκετ. Η συγκέντρωση ξεκίνησε ειρηνικά — τόσο, που ακόμα και ο δήμαρχος του Σικάγου, Κάρτερ Χάρισον, παρευρέθηκε ως παρατηρητής και αποχώρησε ήσυχα.

Αλλά καθώς ο κόσμος άρχιζε να αποχωρεί και δεν είχαν μείνει πάνω από 200 άτομα, κατέφθασε ένα μεγάλο τμήμα αστυνομίας — 176 αστυνομικοί με τουφέκια — και ζήτησε τη διάλυση. Τότε, ένα άγνωστο πρόσωπο — που δεν αναγνωρίστηκε ποτέ — πέταξε μια βόμβα δυναμίτη μέσα στις τάξεις των αστυνομικών.

Αυτό που ακολούθησε ήταν χάος. Αστυνομικοί πυροβολούσαν στο σκοτάδι, χτυπώντας ακόμα και δικούς τους. Στον τελικό απολογισμό, επτά αστυνομικοί και τουλάχιστον τέσσερις πολίτες έχασαν τη ζωή τους. Δεκάδες τραυματίστηκαν.

Η δίκη που ακολούθησε θεωρείται από πολλούς νομικούς μία από τις σοβαρότερες υποθέσεις κακοδικίας στην αμερικανική ιστορία. Οκτώ εργάτες δικάστηκαν ως συνεργοί — παρότι κανείς τους δεν συνδέθηκε με τη ρίψη της βόμβας. Τέσσερις απαγχονίστηκαν στις 11 Νοεμβρίου 1887.

Ένας από αυτούς, ο Άουγκουστ Σπάις — αρχισυντάκτης μιας εργατικής εφημερίδας — πριν ανέβει στην αγχόνη φώναξε κάτι που απέμεινε στην ιστορία: ότι θα ερχόταν η μέρα που η σιωπή τους θα ήταν πιο δυνατή από κάθε φωνή. Κι είχε δίκιο. Ο θάνατός τους δεν τελείωσε το κίνημα. Το έκανε παγκόσμιο.

20 Ιουλίου 1889: Γεννιέται η Εργατική Πρωτομαγιά

Τρία χρόνια μετά τα γεγονότα του Σικάγου, στο Παρίσι, κατά τη διάρκεια του ιδρυτικού συνεδρίου της Δεύτερης Διεθνούς, αποφασίστηκε κάτι ιστορικό: η 1η Μαΐου ορίστηκε ως Παγκόσμια Ημέρα Εργατών. Η ημέρα που στο Σικάγο χύθηκε αίμα θα γίνονταν πλέον σύμβολο για κάθε εργαζόμενο, σε κάθε χώρα, σε κάθε ήπειρο.

Δεν ήταν μόνο μια ημέρα μνήμης. Ήταν μια υπόσχεση: ότι αυτά που πέτυχαν αυτοί οι άνθρωποι — το 8ωρο, η αργία, η αξιοπρέπεια στη δουλειά — δεν πρέπει ποτέ να ξεχαστούν ούτε να χαθούν.

Και στην Ελλάδα;

Θα μπορούσε κανείς να νομίζει πως αυτά συνέβαιναν μόνο μακριά, στην Αμερική. Αλλά δεν είναι έτσι. Ο ελληνικός χώρος — ακόμα και υπό οθωμανική διοίκηση — είχε τις δικές του ιστορίες μαχητικών εργατών.

Κάθε ένα από αυτά τα γεγονότα κρύβει πραγματικούς ανθρώπους. Καπνεργάτες στη Δράμα που δεν μπορούσαν να αντέξουν άλλο τις ατελείωτες βάρδιες. Εργάτες στην Αθήνα που ντύθηκαν τα καλά τους κι έβαλαν κόκκινες κονκάρδες στο πέτο. Νέοι στη Θεσσαλονίκη που βγήκαν στους δρόμους κι έπεσαν.

Τι σημαίνει σήμερα;

Μπορεί κανείς να αναρωτηθεί: «Εντάξει, αυτά ήταν τον 19ο αιώνα. Τι σχέση έχουν μαζί μας;»

Η αλήθεια είναι πως κάθε εργασιακό δικαίωμα που θεωρούμε σήμερα αυτονόητο — το 8ωρο, η αργία, η ασφάλιση, η αποζημίωση — δεν ήρθε μόνο του. Κάποιοι το διεκδίκησαν. Κάποιοι έχασαν τη δουλειά τους γι’ αυτό. Κάποιοι μπήκαν φυλακή. Και κάποιοι δεν γύρισαν ποτέ σπίτι.

Η Πρωτομαγιά δεν είναι ούτε αριστερή ούτε δεξιά. Δεν ανήκει σε κανένα κόμμα. Ανήκει σε κάθε εργαζόμενο — σε κάθε άνθρωπο που σηκώνεται το πρωί και πάει να δουλέψει, που θέλει να αμείβεται δίκαια, να γυρνάει σπίτι σε λογική ώρα, να μπορεί να ζήσει αξιοπρεπώς.

Και κάτι ακόμα: η Πρωτομαγιά είναι και γιορτή της Άνοιξης. Γιορτή των λουλουδιών. Δεν είναι τυχαίο — αν το σκεφτείς, ακόμα και στη φύση, τίποτα δεν ανθίζει χωρίς αγώνα. Χρειάζεται βροχή και καταιγίδα για να βγουν τα λουλούδια.

Καλή Πρωτομαγιά. Και μην ξεχνάμε γιατί είναι αργία.