«Ἀνάστα ὁ Θεός, κρῖνον τὴν γῆν»

Στο κέντρο της Λειτουργίας βρίσκεται ο 81ος Ψαλμός (στην αρίθμηση της Εβδομήκοντα) — ένας από τους λίγους ψαλμούς που ψάλλεται ολόκληρος στη Θεία Λατρεία. Ο τίτλος του «Ψαλμός τοῦ Ἀσάφ» τον αποδίδει στον σκηνίτη Ασάφ, μουσικό της αυλής του Σολομώντα· ωστόσο το θεολογικό του βάρος υπερβαίνει κατά πολύ την ιστορική του προέλευση.

Το ψαλμικό κείμενο έχει δραματική δομή: ο Θεός κατηγορεί τους «θεούς» — τους ανθρώπινους κριτές που απέτυχαν να αποδώσουν δικαιοσύνη — και τελικά καλείται από τον Ψαλμωδό να επέμβει ο ίδιος. Η τελευταία στίχος αποτελεί κοσμική κλήση:

Το ρήμα «Ἀνάστα» (αόριστος β΄ του «ἀνίσταμαι») φέρει διπλή σημασία που δεν χάνεται στη χριστιανική αναγνωστική παράδοση: «σήκω επάνω» (ως πρόσταξη δικαστή) αλλά και «Αναστήσου» — η λέξη της Ανάστασης. Αυτή η ηχητική και σημασιολογική διπλή σημασία κάνει τον ψαλμό ιδανικό για τη συγκεκριμένη στιγμή: ψάλλεται πριν από την Ανάσταση ως προφητική πρόσκληση.

Κατά τη στιγμή που ψάλλεται ο Ψαλμός 81, ο ιερέας ρίχνει δαφνόφυλλα (ή ροδοπέταλα, σε ορισμένες περιοχές) στο εκκλησίασμα — μια χειρονομία μοναδική στο εκκλησιαστικό έτος. Η πράξη αυτή είναι βαθύτατα συμβολική:

Το Μεγάλο Σάββατο είναι η μοναδική ημέρα κατά την οποία η Εκκλησία βρίσκεται ταυτόχρονα σε δύο εποχές: ο τάφος είναι κλειστός, αλλά ο Άδης ανατρέπεται. Κεντρικό δόγμα είναι η Κάθοδος στον Άδη (Καθ’ Αδου Κατελθών): ο Χριστός, σώμα στον τάφο αλλά θεότης ενεργός, «καταβαίνει» στον κόσμο των νεκρών για να ελευθερώσει τους «προαπελθόντες».

Αυτή η εικόνα αποτυπώνεται με οξύτατη γλαφυρότητα στο Κατηχητικό Λόγο του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου που ψάλλεται τα μεσάνυχτα — αλλά ήδη στο Μεγάλο Σάββατο πρωί ψάλλεται σχετικό τροπάριο:

Το τροπάριο διατηρεί τη δομή των αντιθετικών ζευγών που χαρακτηρίζει όλη τη βυζαντινή υμνογραφία της Μεγάλης Εβδομάδας (βλ. «Σήμερον κρεμάται»): Παρθένος / Άδης · σκότος / φῶς · πλαστουργία / νέκρωση. Κάθε ζεύγος δηλώνει μια κοσμική ανατροπή.

Η βυζαντινή υμνογραφία της Μεγάλης Εβδομάδας είναι κτισμένη συστηματικά πάνω σε αντίθεση (αντίφρασις). Ο πίνακας δείχνει τα κύρια ζεύγη που εμφανίζονται στα τροπάρια του Σαββάτου:

Η Λειτουργία του Μεγάλου Σαββάτου είναι η Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου — η πιο επίσημη μορφή της Θείας Λειτουργίας που ψάλλεται μόνο 10 φορές τον χρόνο. Προηγούνται 15 Αναγνώσματα από την Παλαιά Διαθήκη, τα οποία αφηγούνται ολόκληρη την ιστορία της σωτηρίας από τη Δημιουργία ως τους Προφήτες:

Μετά το 6ο ανάγνωσμα (Ερυθρά Θάλασσα) ψάλλεται ο 15ος Ψαλμός «Ὁ κύριος φωτισμός μου» — ψαλμός Αναστάσεως — και η Λειτουργία μεταβαίνει στο Γεωργικό της Επιστολής.

Ο αριθμός 15 αναγνωσμάτων δεν είναι τυχαίος: αντιστοιχεί στα 15 Σκαλοπάτια του Ναού του Σολομώντα («Ψαλμοί των Αναβαθμών», Ψαλ. 119–133), αλλά και στον αριθμό 15 = 1+2+3+4+5, δηλαδή το άθροισμα των πρώτων πέντε αριθμών — η τελειότητα της Πεντατεύχου.

Η Εκκλησία ακολουθεί αριθμητική συμμετρία στη δόμηση της λατρείας: 15 αναγνώσματα, 3 τροπάρια ανά ωδή, 9 ωδές στον Κανόνα, 7 ημέρες στη Μεγάλη Εβδομάδα. Κάθε αριθμός φέρει θεολογικό φορτίο και δεν είναι αισθητική σύμπτωση.