1. Η ιεραρχία που επαναλαμβάνεται

Στις διαγνωστικές εξετάσεις, η ερώτηση παραγωγής γραπτού λόγου δεν βαθμολογείται συνολικά. Βαθμολογείται χωριστά σε πέντε κριτήρια: ορθογραφία, γραμματική και συντακτικό, διάρθρωση, διατύπωση, περιεχόμενο. Αυτός ο σχεδιασμός είναι το πιο δυνατό εργαλείο όλης της έρευνας, γιατί δείχνει πού ακριβώς σπάει η αλυσίδα.

Και δείχνει το ίδιο πράγμα κάθε χρονιά:

Η σειρά δεν είναι τυχαία, και το ξέρουμε επειδή επαναλαμβάνεται:

Τρεις χρονιές, το περιεχόμενο τελευταίο και τις τρεις. Η ορθογραφία πρώτη όπου μετρήθηκε. Στο Γυμνάσιο το μοτίβο είναι το ίδιο, με τις τιμές μετατοπισμένες πολύ χαμηλότερα: το 2025 η γραμματική και το συντακτικό συγκέντρωσαν 30,2% ορθών απαντήσεων, η διάρθρωση 12,2%, η διατύπωση 12,1% και το περιεχόμενο 5,6%.

Το τι σημαίνει, στα καθαρά: τα παιδιά έχουν κατακτήσει τον κώδικα — γράφουν χωρίς ορθογραφικά λάθη, κλίνουν σωστά, φτιάχνουν παραδεκτές προτάσεις. Αυτό που δεν κατακτούν είναι η χρήση του κώδικα για να πουν κάτι δικό τους, τεκμηριωμένα. Η έκθεση το ονομάζει σχολικό εγγραμματισμό και το εντοπίζει ως κοινό πρόβλημα και στα τέσσερα κεφάλαιά της, Γλώσσας και Μαθηματικών.

2. Το χάσμα Δημοτικού – Γυμνασίου

Αν βάλουμε δίπλα-δίπλα το ίδιο κριτήριο στις δύο βαθμίδες, το 2025:

Στη Γ΄ Γυμνασίου, από τους μαθητές που αξιολογήθηκαν, μόλις 347 παιδιά ανέπτυξαν πλήρως τεκμηριωμένη επιχειρηματολογία. Το 57,8% (3.609 παιδιά) έδωσε μερικώς ορθή απάντηση, το 29,1% (1.820) λανθασμένη και το 7,6% (472) δεν επιχείρησε καν.

Η έκθεση απαριθμεί τι ακριβώς λείπει: σαφής και πρωτότυπη ανάπτυξη ιδεών, εξαγωγή λογικών συμπερασμών, επαρκής τεκμηρίωση, αφαιρετική σκέψη και εστίαση στα κύρια σημεία, συνδυαστική και ερμηνευτική ικανότητα, μετάβαση από τον εντοπισμό της πληροφορίας στη διατύπωση αξιολογικής κρίσης, και συνεκτικότητα του επιχειρηματολογικού κειμένου.

Είναι η ίδια λίστα, με άλλα ονόματα, που εμφανίζεται στα Μαθηματικά ως «αδυναμία μοντελοποίησης και διατύπωσης μαθηματικού συλλογισμού» — όπου οι πλήρεις απαντήσεις ήταν 10,9%. Δύο διαφορετικά μαθήματα, δύο διαφορετικές επιτροπές, το ίδιο εύρημα.

3. Το «μερικώς ορθό» ως κανονικότητα

Στη Γ΄ Γυμνασίου, η ερώτηση 15 ζητούσε την αναγνώριση και τον σχολιασμό της λειτουργίας ενός διαρθρωτικού δείκτη. Από τους 6.248 μαθητές:

Η συντριπτική πλειονότητα βρήκε τον δείκτη αντίθεσης. Σχεδόν κανείς δεν μπόρεσε να σχολιάσει τι κάνει αυτός ο δείκτης στη νοηματική οργάνωση της παραγράφου. Η έκθεση το διατυπώνει ως αδυναμία μετάβασης από την κατανόηση της συνοχής στην κατανόηση της συνεκτικότητας.

Για σύγκριση, την προηγούμενη χρονιά η αντίστοιχη ερώτηση συγκέντρωσε 14,3% πλήρως ορθές (907 από 6.325 μαθητές) και 44,2% μερικώς. Οι δύο χρονιές δεν είναι άμεσα συγκρίσιμες — άλλο ζητούμενο, άλλο κείμενο — αλλά το σχήμα είναι το ίδιο και στις δύο: ένας πολύ μικρός πυρήνας που ολοκληρώνει, μια τεράστια μάζα που σταματά στα μισά.

Και στις δύο χρονιές, περίπου ένα στα οκτώ παιδιά δεν απάντησε καθόλου σε αυτή την ερώτηση: 12,8% το 2024, 12% το 2025. Στην ερώτηση ανάπτυξης του 2025, το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 7,6%.

4. Γιατί οι θεματικοί άξονες δεν συγκρίνονται διαχρονικά

Εδώ χρειάζεται προσοχή, γιατί είναι ο ευκολότερος τρόπος να βγει λάθος τίτλος. Οι τέσσερις θεματικοί άξονες — Κατανόηση, Δομή, Γραμματική-Σύνταξη, Λεξιλόγιο — δημοσιεύονται κάθε χρονιά ως ποσοστά. Μοιάζουν συγκρίσιμα. Δεν είναι.

Η Δομή κινήθηκε σε εύρος 40 ποσοστιαίων μονάδων σε τέσσερα χρόνια. Το Λεξιλόγιο έπεσε 26 μονάδες μέσα σε μία χρονιά, από 70,6% το 2022 σε 44,2% το 2023. Καμία πραγματική μεταβολή γλωσσικής ικανότητας δεν συμβαίνει με αυτόν τον ρυθμό σε έναν πληθυσμό.

Η εξήγηση βρίσκεται στην ίδια την έκθεση, και είναι τίμια διατυπωμένη: η κειμενοκεντρική προσέγγιση σημαίνει ότι οι γνωστικές απαιτήσεις των ερωτήσεων δεν παραμένουν σταθερές από χρονιά σε χρονιά, αλλά εξαρτώνται από τα χαρακτηριστικά του εκάστοτε κειμένου — άρα η αύξηση ή μείωση σε έναν άξονα δεν αντανακλά κατ’ ανάγκην μεταβολή στις δεξιότητες. Προστίθεται και το ότι το δείγμα των σχολείων αλλάζει κάθε χρόνο.

Το ίδιο ισχύει και για το Δημοτικό, σε μικρότερη ένταση: το Λεξιλόγιο πήγε 65,9% → 61,5% → 56,7% → 78%, με άλμα 21 μονάδων στην τελευταία χρονιά.

Και εδώ, αντιστροφή δυσκολίας

Στο Γυμνάσιο το 2025, τα ποσοστά ορθών απαντήσεων ανά επίπεδο δυσκολίας ήταν: 1ο επίπεδο 64,1%, 3ο επίπεδο 62,9%, 2ο επίπεδο 55,6%. Το θεωρητικά δυσκολότερο επίπεδο απαντήθηκε καλύτερα από το μεσαίο.

Το ίδιο φαινόμενο καταγράφηκε και στα Μαθηματικά, όπου η Επιτροπή το ερμηνεύει ως απόκλιση ανάμεσα στη δυσκολία που ορίζουν οι θεματοδότες και στην πραγματική δυσκολία που βιώνουν τα παιδιά. Όταν εμφανίζεται ταυτόχρονα σε δύο ανεξάρτητα μαθήματα, η ταξινόμηση των επιπέδων είναι αυτή που χρειάζεται αναθεώρηση.

5. Έξι θεσμικές προτάσεις

Οι εκθέσεις περιέχουν εκτενείς και τεκμηριωμένες προτάσεις διδακτικής της Γλώσσας — σπειροειδή οργάνωση της ύλης, κειμενοκεντρική προσέγγιση, λειτουργική γραμματική, διδασκαλία της δομής του επιχειρήματος, διαδικαστική προσέγγιση γραφής. Δεν έχω να προσθέσω κάτι εκεί, και δεν θα το επιχειρήσω.

Αυτό που μπορώ να προσθέσω αφορά τον μηχανισμό: πώς παράγεται, επιστρέφεται και αξιοποιείται η μέτρηση. Οι έξι προτάσεις που ακολουθούν προκύπτουν από τα δεδομένα αυτού του άρθρου και είναι ίδιες στη λογική με εκείνες του άρθρου για τα Μαθηματικά — γιατί το πρόβλημα του μηχανισμού είναι κοινό.

6. Τα όρια αυτής της ανάγνωσης

Αυτό που μένει, και δεν χρειάζεται επιφυλάξεις, είναι η ιεραρχία. Τρεις χρονιές, δύο βαθμίδες, διαφορετικά κείμενα και διαφορετικά δείγματα: η ορθογραφία πρώτη, το περιεχόμενο τελευταίο. Τα παιδιά έχουν μάθει να γράφουν σωστά. Δεν έχουν μάθει να λένε κάτι.